اين سرزمين محيطى طبيعى از براى پيدايش جنبش‌هاى التقاطى بود ، جنبش‌هايى كه بر بنياد آميختگى مرده ريگ‌هاى مذهبى ايرانى و محلى ، بر سرزمين اصلى ايران پرتوافكن بودند . در روزهاى نخستين اسلام ، پيوندهاى نيرومندى ميان سرزمين ميان رودان و ايران وجود داشت . ايران را تازيانى فرو گرفتند كه نخست در كوفه و بصره مىزيستند ، سپس پيوندهاى نزديك خود را با اين دو شهر كه نخستين كانون‌هاى اسلامى در عراق بود ، همچنان حفظ كردند . در زمان فرمانروايى عباسيان ، كه در پى جنبشى مذهبى - كه از كوفه سر بر كشيد و نيروهاى جنگى خود را بيشتر از شمال خاورى ايران دريافت كرد - توانست بر دستگاه خلافت تكيه زند ، بغداد ، در عراق ، پايتخت جهان اسلام گشت . با اينكه بغداد كوشيد تا جهان اسلام را از همه سوى در چنبرهء نظارت خود درآورد ، جهت‌گيرى نخستين آن‌ها بنا به سنت ، به سوى خاور بود . پس نه شگفت اگر بيشتر جريان‌ها و دگرگونىهايى كه در اينجا موضوع سخن ماست ، به رغم خاستگاه‌شان دير يا زود بر ايران و عراق اثر گذاشته باشد . اما اين قاعده استثناهاى چندى هم داشت و در ميان اين دو ناحيه تفاوت‌هايى بود كه درخور يادآورى است . فصل‌هاى اين كتاب با دگرگونىهايى اندك از متن پنج سخنرانى ، در كانون پژوهش‌هاى ايرانى دانشگاه كلمبيا ، در دسامبر 1983 بنيان يافته است . فصل‌هاى چهارم و پنجم دربارهء صوفيگرى ، كراميگرى و خارجىگرى بر آن سخنرانىها افزوده شده است . روى هم رفته پانويسى و تفسير را به كمترين اندازه رسانديم ، و به اندازهء امكان به پژوهش‌هاى كلىترى ارجاع داديم ، كه مىتوانند از براى مآخذ راهنما ، و از براى مطلب‌هاى مورد بحث توضيحاتى كامل باشند . تنها در فصل خارجيان ، كه دربارهء آن تنها چند پژوهش مناسب در دسترس است ، چنين نمود كه پانويسى و بحث كامل‌تر مآخذ گزارش‌ها واجب باشد . هدف اين كتاب ، نگرشى بر سير دگرگونى اسلام در ايران پيش از مغول نيست ، بل اميد اين است كه بتواند بر انگيزه‌هاى برخى از جنبش‌هاى مذهبى آن زمان پرتو افكند ، و در نتيجه شناختى بهتر از خطهاى بنيادين دگرگونىهاى اين جنبش‌ها را در شرايط جدال و عزم امكان‌پذير سازد . بايد استاد محترم جناب آقاى دكتر احسان يار شاطر را كه بىكوشش و تشويق و پايمردى ايشان اين سخنرانىها نوشته و چاپ نمىشد سپاس گويم .